Địa lí 8-10 ôn HSG: Vị trí, lãnh thổ, địa hình và khoáng sản Việt Nam - Học flashcard

Địa hình cacxtơ nhiệt đới ở Việt Nam hình thành như thế nào?

Chiếm khoảng 50 000 km² (1/6 đất liền). Nước mưa chứa CO₂ tác dụng với đá vôi: CaCO₃ + H₂CO₃ = Ca(HCO₃)₂ (hòa tan đá). Ở vùng nhiệt đới hòa tan rất mạnh, tạo đỉnh nhọn sắc sảo (đá tai mèo) và nhiều hang động. Tập trung ở Đông Bắc, Tây Bắc, Bắc Trung Bộ.

Đồng bằng sông Hồng

- Phía Bắc, diện tích khoảng 15 000 km², lớn thứ hai nước ta. - Do phù sa hệ thống sông Hồng bồi đắp. - Cao ở tây, tây bắc, thấp dần ra biển; độ cao TB 2–7 m; hình tam giác châu. - Có hệ thống đê (dài trên 2700 km) chia thành các ô trũng; trong đê không còn được bồi đắp tự nhiên (ruộng cao bạc màu, ô trũng ngập nước), ngoài đê được bồi phù sa hằng năm.

Đồng bằng sông Cửu Long

- Phía Nam, diện tích trên 40 000 km², lớn nhất nước ta. - Do phù sa hệ thống sông Mê Công bồi đắp. - Thấp dần từ tây bắc xuống đông nam; hình tứ giác lệch; thượng châu thổ bằng phẳng có giồng đất, hạ châu thổ cao TB 2–3 m. - Mùa lũ nhiều vùng trũng ngập sâu (Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên); mùa cạn thủy triều lấn mạnh. - Không có đê lớn ngăn lũ, sông ngòi kênh rạch chằng chịt, đất bồi hằng năm, rất màu mỡ.

Đồng bằng duyên hải miền Trung

- Diện tích khoảng 15 000 km²; do phù sa sông và phù sa biển bồi đắp. - Nhỏ hẹp vì các nhánh núi đâm ngang, ăn sát ra biển; rộng nhất là đồng bằng Thanh Hóa (3100 km²). - Kém màu mỡ do đất hỗn hợp, biển giữ vai trò chủ yếu nên nghèo, nhiều cát, ít phù sa sông, nhiều cồn cát.

So sánh đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long?

Giống: đều là đồng bằng châu thổ, vùng nông nghiệp trọng điểm, dân cư đông đúc. Khác: - ĐBSH: ~15 000 km², có đê chống lũ (trên 2700 km) chia ô trũng, trong đê không được bồi đắp, có đồi núi thấp. - ĐBSCL: ~40 000 km², cao TB 2–3 m, không có đê lớn, sông ngòi kênh rạch chằng chịt, mùa lũ ngập sâu ở vùng trũng.

Hai dạng bờ biển chính của Việt Nam?

- Bờ biển bồi tụ (châu thổ sông Hồng, sông Cửu Long): nhiều bãi bùn rộng, rừng ngập mặn, thuận lợi nuôi trồng thủy sản. - Bờ biển mài mòn (chân núi, hải đảo, như Đà Nẵng – Vũng Tàu): khúc khuỷu, nhiều vũng vịnh nước sâu, kín gió, nhiều bãi cát.

Thềm lục địa nước ta ở các vùng biển khác nhau thế nào?

Nông và mở rộng ở vùng biển Bắc Bộ và Nam Bộ (độ sâu không quá 100 m); ở vùng biển miền Trung sâu hơn và thu hẹp.

Địa hình đồi núi thấp chiếm ưu thế tác động thế nào đến thiên nhiên? Sự phân hóa theo đai cao?

Tính nhiệt đới của thiên nhiên được bảo toàn trên phần lớn lãnh thổ. Phân hóa theo đai cao: - Nhiệt đới gió mùa: rừng mưa nhiệt đới, rừng nhiệt đới gió mùa, đất feralit. - Cận nhiệt đới gió mùa trên núi: rừng lá rộng cận nhiệt, đất feralit nhiều mùn. - Ôn đới gió mùa trên núi: thực vật ôn đới, đất mùn thô.

Vai trò bức chắn địa hình của dãy Hoàng Liên Sơn, Trường Sơn, Bạch Mã?

- Hoàng Liên Sơn: làm suy yếu gió mùa Đông Bắc, mùa đông ở Tây Bắc ngắn hơn và ấm hơn Đông Bắc. - Trường Sơn: gây hiệu ứng phơn, khác biệt thời gian mùa mưa giữa hai sườn. - Bạch Mã: ngăn gió mùa Đông Bắc vào phía nam, là ranh giới hai miền khí hậu (phía bắc có mùa đông lạnh, phía nam nóng quanh năm).

Thế mạnh kinh tế của khu vực đồi núi?

- Nông, lâm nghiệp: lâm sản phong phú; đồng cỏ chăn nuôi gia súc lớn (Mộc Châu); cây công nghiệp lâu năm, cây ăn quả (Tây Nguyên, Đông Nam Bộ). - Công nghiệp: khoáng sản (khai khoáng, luyện kim), thủy điện (sông Đà, Sê San). - Du lịch: khí hậu mát, cảnh quan đẹp (Sa Pa, Đà Lạt).

Hạn chế của khu vực đồi núi?

Địa hình chia cắt mạnh gây khó khăn giao thông, khai thác tài nguyên; thiên tai: lũ quét, lũ nguồn, sạt lở, xói mòn, động đất ở các đứt gãy sâu, lốc, mưa đá, sương muối, rét hại.

Thế mạnh và hạn chế của khu vực đồng bằng?

Thế mạnh: địa hình bằng phẳng, đất màu mỡ, nước dồi dào, dân cư đông; trồng lương thực (chính là lúa gạo), thực phẩm, chăn nuôi gia súc nhỏ, gia cầm, thủy sản; xây dựng hạ tầng, hình thành trung tâm kinh tế lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ); giao thông đường bộ, đường sông. Hạn chế: bão, lụt, hạn hán; khai thác lâu đời, dân đông nên tài nguyên quá khai thác, môi trường suy thoái.

Thế mạnh và hạn chế của vùng biển và thềm lục địa?

Thế mạnh: khai thác, nuôi trồng thủy sản (tôm hùm, đồi mồi), làm muối (Nam Trung Bộ); cảng nước sâu (Cái Lân, Chân Mây, Vân Phong); dầu khí, gió, thủy triều; du lịch biển đảo (Sầm Sơn, Mỹ Khê, Nha Trang, Phú Quốc, Côn Đảo). Hạn chế: bão, sạt lở bờ biển; cần bảo vệ môi trường biển, bảo tồn đa dạng sinh học.

Vùng núi Trường Sơn Nam: giới hạn và đặc điểm

Giới hạn: phía nam Trường Sơn Bắc đến giáp đồng bằng sông Cửu Long. Đặc điểm: núi và cao nguyên, cao hơn Trường Sơn Bắc, hướng vòng cung; sườn đông dốc, sườn tây là các cao nguyên bằng phẳng. Cao nguyên badan xếp tầng 500–800–1000 m: Kon Tum, Đăk Lăk, Pleiku, Mơ Nông, Di Linh. Đỉnh cao: Ngọc Linh 2598 m, Chư Yang Sin 2405 m, Lang Biang 2167 m. Chuyển tiếp xuống đồng bằng: bán bình nguyên Đông Nam Bộ với thềm phù sa cổ, cao tới 200 m.

Cao nguyên badan ở Việt Nam hình thành thế nào, phân bố ở đâu?

Hình thành giai đoạn Tân sinh do dung nham núi lửa phun trào theo các đứt gãy. Tập trung ở Tây Nguyên (Trường Sơn Nam), rải rác ở Nghệ An, Quảng Trị, Đông Nam Bộ. Tổng diện tích badan hơn 20 000 km².

Đồng bằng phù sa mới và đê sông, đê biển hình thành thế nào?

- Đồng bằng: vốn là vùng sụt lún thời Tân sinh, sau đó được sông bồi đắp trầm tích (dày 5000–6000 m); tổng diện tích khoảng 70 000 km²; còn mở rộng ra biển hằng năm. - Đê sông: chủ yếu ở đồng bằng Bắc Bộ (sông Hồng, sông Thái Bình), dài trên 2700 km để chống lụt; vùng trong đê thấp hơn mực nước sông mùa lũ 3–7 m. - Đê biển: ven biển Thái Bình, Nam Định... để ngăn mặn, thủy triều.

Những nhánh núi ăn ra biển chia cắt đồng bằng ven biển nước ta?

Hoành Sơn, Bạch Mã và các nhánh núi từ Trường Sơn Nam đâm ra biển (đèo Cù Mông, đèo Cả...).

Khi rừng bị chặt phá, mưa lũ gây hậu quả gì? Lợi ích bảo vệ rừng?

Hậu quả: xói mòn đất, đất trượt, núi lở, lũ lụt, lũ đá. Lợi ích bảo vệ rừng: bảo vệ đất, chống xói mòn, hạn chế lũ lụt, bảo vệ đa dạng sinh vật.

Khoáng sản là gì?

Những thành tạo tự nhiên nằm sâu trong lòng đất (đá, khoáng vật kim loại, phi kim loại...), hình thành trong điều kiện địa chất và cổ địa lí rất lâu dài, tồn tại ở dạng rắn, lỏng hoặc khí. Là tài nguyên không thể phục hồi.

Đặc điểm chung của khoáng sản Việt Nam

- Phong phú, đa dạng: gần 60 loại (năng lượng, kim loại, phi kim loại), khoảng 5000 điểm quặng và tụ khoáng. - Phần lớn mỏ có trữ lượng trung bình và nhỏ; trữ lượng lớn: than, dầu khí, apatit, đá vôi, sắt, crôm, đồng, thiếc, bôxit. - Phân bố tập trung chủ yếu ở miền Bắc, miền Trung và Tây Nguyên.

Vì sao Việt Nam giàu tài nguyên khoáng sản? Mỏ nội sinh, ngoại sinh hình thành ở đâu?

Nằm liền kề các vành đai sinh khoáng, lịch sử địa chất lâu dài, phức tạp. - Mỏ nội sinh: vùng đứt gãy sâu, uốn nếp mạnh, có mac-ma xâm nhập/phun trào (Đông Bắc, Tây Bắc, Trường Sơn). - Mỏ ngoại sinh: quá trình trầm tích ở vùng biển nông, ven biển hoặc vùng trũng được bồi đắp.

Có ý kiến cho rằng khoáng sản Việt Nam giàu có vô tận. Đồng ý không? Vì sao?

Không đồng ý. - Số lượng, mật độ mỏ lớn (khoảng 5000 điểm quặng, gần 60 loại) nên là nước giàu tài nguyên. - Nhưng quy mô, trữ lượng nhỏ, ít mỏ tầm cỡ thế giới. - Khoáng sản không thể phục hồi. - Khai thác, sử dụng chưa hợp lí (công nghệ lạc hậu, lãng phí, ô nhiễm), một số loại có nguy cơ cạn kiệt.

Nguyên nhân khoáng sản nước ta bị cạn kiệt, lãng phí?

- Chính sách vơ vét của thực dân Pháp hơn 80 năm. - Nhu cầu sử dụng ngày càng cao. - Quản lí lỏng lẻo, khai thác bừa bãi (than, vàng, sắt, thiếc, đá quý). - Kĩ thuật lạc hậu, nhiều quặng còn trong chất thải. - Thăm dò, đánh giá trữ lượng không chính xác nên khai thác khó khăn, đầu tư lãng phí.

Vì sao phải khai thác và bảo vệ tài nguyên khoáng sản?

- Quý giá, là nguyên liệu của công nghiệp. - Không vô tận, không thể phục hồi, hình thành qua hàng triệu năm. - Một số khoáng sản có nguy cơ cạn kiệt, sử dụng lãng phí. - Khai thác, vận chuyển, chế biến gây ô nhiễm môi trường (vùng mỏ Quảng Ninh, Thái Nguyên, Vũng Tàu).

Giải pháp sử dụng hợp lí tài nguyên khoáng sản?

- Đẩy mạnh điều tra, thăm dò; khai thác, chế biến; giảm tác động tiêu cực đến môi trường, cảnh quan. - Đầu tư khai thác, chế biến đồng bộ, công nghệ tiên tiến. - Hạn chế xuất khẩu khoáng sản thô. - Bảo vệ khoáng sản chưa khai thác, sử dụng tiết kiệm. - Tuyên truyền, giáo dục pháp luật về khai thác, sử dụng khoáng sản.

Ý nghĩa của vị trí địa lí về văn hóa – xã hội và an ninh quốc phòng?

- Văn hóa – xã hội: nhiều nét tương đồng, giao lưu lâu đời, chung sống hòa bình, hợp tác hữu nghị; văn hóa đa dạng, phong phú. - An ninh quốc phòng: vị trí quân sự đặc biệt quan trọng ở ĐNÁ, Biển Đông có ý nghĩa chiến lược. Khó khăn: biên giới trên bộ và trên biển dài nên bảo vệ chủ quyền rất quan trọng.

Các điểm cực của phần đất liền Việt Nam (địa danh, vĩ độ/kinh độ)?

Cực Bắc: xã Lũng Cú, Tuyên Quang – 23°23'B, 105°20'Đ. Cực Nam: xã Đất Mũi, Cà Mau – 8°34'B, 104°40'Đ. Cực Tây: xã Sín Thầu, Điện Biên – 102°09'Đ (22°22'B). Cực Đông: xã Đại Lãnh, Khánh Hòa – 109°28'Đ (12°40'B).

Đặc điểm vị trí địa lí về tự nhiên của Việt Nam?

- Nội chí tuyến bán cầu Bắc, trong khu vực châu Á gió mùa. - Tiếp giáp giữa đất liền và đại dương. - Liền kề vành đai sinh khoáng Thái Bình Dương và Địa Trung Hải. - Ngã tư đường hàng hải, hàng không quốc tế; cầu nối ĐNÁ lục địa và ĐNÁ hải đảo.

Phạm vi lãnh thổ Việt Nam gồm những bộ phận nào?

Một khối thống nhất, toàn vẹn gồm vùng đất, vùng biển và vùng trời. Vùng đất: đất liền và các đảo, quần đảo (có Hoàng Sa, Trường Sa). Vùng trời: khoảng không gian trên lãnh thổ; trên đất liền xác định bằng biên giới, trên biển là ranh giới ngoài lãnh hải và không gian trên các đảo.

Các số liệu cần nhớ về lãnh thổ Việt Nam

- Diện tích đất: 331 344 km². - Đất liền hình chữ S, kéo dài 15 vĩ độ, hẹp ngang. - Biên giới đất liền: hơn 4600 km. - Vùng biển: khoảng 1 triệu km², gấp hơn 3 lần đất liền. - Bờ biển: 3260 km, từ Móng Cái (Quảng Ninh) đến Hà Tiên.

Đảo lớn nhất, vịnh được UNESCO công nhận, quần đảo xa nhất của Việt Nam?

- Đảo lớn nhất: Phú Quốc (568 km²), theo tài liệu thuộc Kiên Giang. - Vịnh Hạ Long được UNESCO công nhận di sản thiên nhiên thế giới năm 1994. - Quần đảo xa nhất: Trường Sa (thuộc Khánh Hòa).

Vị trí địa lí và lãnh thổ quy định đặc điểm cơ bản nào của thiên nhiên Việt Nam?

Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa, chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển và phân hóa đa dạng, phức tạp.

Chứng minh thiên nhiên Việt Nam mang tính nhiệt đới ẩm gió mùa (theo vị trí địa lí)?

- Nhiệt đới: nằm trong vùng nhiệt đới bán cầu Bắc, nền nhiệt cao, chan hòa ánh nắng. - Ẩm: giáp Biển Đông (nguồn nhiệt ẩm dồi dào) nên mưa nhiều, độ ẩm lớn, giàu sức sống. - Gió mùa: chịu ảnh hưởng Tín phong và gió mùa châu Á điển hình nhất thế giới, khí hậu có hai mùa rõ rệt (gió Đông Bắc lạnh khô mùa đông; gió Tây Nam nóng ẩm mùa hạ).

Vì sao Việt Nam không có khí hậu nhiệt đới khô hạn như Tây Nam Á, Bắc Phi (cùng vĩ độ)?

Do các khối khí di chuyển qua biển và vai trò của Biển Đông: nguồn dự trữ nhiệt – ẩm dồi dào, lượng mưa lớn, thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển, khí hậu mang tính hải dương điều hòa, thảm thực vật bốn mùa xanh tốt.

Vì sao tài nguyên khoáng sản và sinh vật nước ta phong phú (xét vị trí)?

- Khoáng sản: gần nơi giao nhau của hai vành đai sinh khoáng Thái Bình Dương và Địa Trung Hải. - Sinh vật: nơi giao thoa các luồng di cư của động, thực vật thuộc các hệ sinh thái khác nhau.

Vì sao đất Việt Nam chủ yếu là đất feralit?

Khí hậu nóng ẩm, mưa lớn nhưng tập trung theo mùa nên quá trình feralit diễn ra mạnh.

Sự phân hóa của khí hậu theo chiều bắc – nam và đông – tây ở Việt Nam?

- Bắc – nam: miền Bắc có mùa đông và mùa hạ; miền Nam có mùa mưa và mùa khô. - Đông – tây: thay đổi từ biển, ven biển vào sâu trong đất liền. Sự phân hóa khí hậu dẫn tới phân hóa sinh vật và đất (feralit, phù sa, mùn núi cao...).

Ý nghĩa của vị trí địa lí Việt Nam về kinh tế?

Thuận lợi: ngã tư hàng hải, hàng không quốc tế, đường bộ/sắt xuyên Á; cửa ngõ ra biển của Lào, Đông Bắc Campuchia, Thái Lan, Tây Nam Trung Quốc; nằm trong khu vực kinh tế sôi động (hội nhập, chuyển giao công nghệ, thu hút vốn); vùng biển rộng phát triển tổng hợp kinh tế biển. Khó khăn: vừa hợp tác vừa cạnh tranh quyết liệt.

Vị trí và tiếp giáp của Việt Nam?

Nằm ở rìa đông bán đảo Đông Dương, gần trung tâm Đông Nam Á. Bắc giáp Trung Quốc; tây giáp Lào và Campuchia; đông và nam giáp Biển Đông.

Khó khăn tự nhiên do vị trí địa lí và hình dạng lãnh thổ Việt Nam?

Chịu nhiều thiên tai (bão, lũ, hạn hán, cháy rừng, sóng biển...) hằng năm gây thiệt hại về người và tài sản; phải luôn chú ý bảo vệ đất nước trước nguy cơ xâm phạm đất đai, hải đảo, vùng biển, vùng trời.

Hình dạng lãnh thổ (kéo dài, hẹp ngang, bờ biển uốn khúc) ảnh hưởng gì đến tự nhiên và giao thông?

Tự nhiên: đa dạng, phong phú; khác biệt rõ giữa các vùng miền; ảnh hưởng của biển vào sâu đất liền, tăng tính nóng ẩm. Giao thông: phát triển nhiều loại hình (đường bộ, biển, hàng không) nhưng dễ bị chia cắt, nhất là tuyến bắc – nam thường bị bão, lụt, nước biển phá hỏng gây ách tắc.

Đặc điểm chung số 1 của địa hình Việt Nam: đồi núi chiếm ưu thế

- Đồi núi chiếm 3/4 diện tích đất liền; đồng bằng chỉ 1/4, bị đồi núi chia cắt (điển hình đồng bằng duyên hải miền Trung). - Chủ yếu đồi núi thấp: dưới 1000 m chiếm 85%; trên 2000 m chỉ 1%. - Đỉnh cao nhất: Phan-xi-păng (Hoàng Liên Sơn) 3147,3 m. - Đồi núi tạo cánh cung lớn hướng ra Biển Đông, dài 1400 km, từ Tây Bắc tới Đông Nam Bộ. - Nhiều nơi núi lan ra sát biển hoặc bị biển nhấn chìm (vịnh Hạ Long).

Hai hướng chính của địa hình Việt Nam

- Tây bắc – đông nam: dãy Con Voi, Hoàng Liên Sơn, Trường Sơn Bắc... - Vòng cung: rõ nhất ở vùng núi Đông Bắc: cánh cung Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều.

Tính phân bậc của địa hình Việt Nam

Phân thành nhiều bậc kế tiếp: núi đồi, đồng bằng, bờ biển, thềm lục địa; thấp dần từ nội địa ra biển (hướng tây bắc – đông nam, thể hiện qua hướng chảy các sông lớn). Trong mỗi bậc lớn có bậc nhỏ: bề mặt san bằng cổ (Sa Pa, Đà Lạt > 1500 m), cao nguyên xếp tầng, thềm sông, thềm biển.

Địa hình Việt Nam chịu tác động của khí hậu nhiệt đới gió mùa như thế nào?

- Mưa lớn tập trung theo mùa: phong hóa hóa học mạnh, vỏ phong hóa dày (10–15 m). - Xâm thực, xói mòn, rửa trôi ở miền núi; bồi tụ ở đồng bằng. - Đá cứng (granit, riolit): hẻm vực, thác ghềnh. Mưa nhiều: đá lở, đất trượt, nón phóng vật. Đá dễ phong hóa: đồi tròn dạng bát úp. - Địa hình cacxtơ ở vùng đá vôi; kết von, đá ong hóa mạnh. Con người tạo địa hình nhân tạo: hầm mỏ, đê, đập.

Địa hình nước ta hình thành và biến đổi do những nhân tố chủ yếu nào?

- Hoạt động tân kiến tạo. - Ngoại lực, nhất là trong điều kiện nhiệt đới ẩm gió mùa. - Hoạt động của con người.

Vì sao địa hình nước ta bị cắt xẻ, xói mòn và phong hóa mạnh?

- Chủ yếu đồi núi, mưa lớn tập trung theo mùa nên dễ xói mòn, rửa trôi. - Môi trường nóng ẩm gió mùa nên lớp vỏ phong hóa dày, vụn bở. - Bờ biển dài, núi ăn lan ra sát biển nên bờ biển bị cắt xẻ, mài mòn chân núi.

Vùng núi Đông Bắc: giới hạn và đặc điểm

Giới hạn: bờ trái sông Hồng, từ dãy Con Voi đến vùng đồi núi ven biển Quảng Ninh. Đặc điểm: đồi núi thấp, độ cao trung bình dưới 1000 m; các cánh cung lớn (Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều); vùng đồi trung du mở rộng (Phú Thọ, Bắc Giang); địa hình cacxtơ phổ biến (hồ Ba Bể, vịnh Hạ Long).

Vùng núi Tây Bắc: giới hạn và đặc điểm

Giới hạn: giữa sông Hồng và sông Cả. Đặc điểm: địa hình cao nhất nước ta (trung bình 1000–2000 m, nhiều đỉnh > 2000 m); dãy Hoàng Liên Sơn, Pu Đen Đinh và các cao nguyên hiểm trở chạy theo hướng tây bắc – đông nam; chia cắt mạnh; xen núi đá vôi là cánh đồng, thung lũng cacxtơ.

Vùng núi Trường Sơn Bắc: giới hạn và đặc điểm

Giới hạn: từ phía nam sông Cả tới dãy Bạch Mã. Đặc điểm: dài khoảng 600 km, cao trung bình khoảng 1000 m; đỉnh Pu Xai Lai Leng 2711 m, Rào Cỏ 2235 m; các dãy chạy song song, so le theo hướng tây bắc – đông nam; hẹp ngang, nâng cao hai đầu, thấp ở giữa; hai sườn không đối xứng, sườn đông hẹp, dốc, nhiều nhánh núi ngang chia cắt đồng bằng duyên hải miền Trung.